İpek İle İlgili Bilgi

0

İpek nedir, nasıl elde edilir, ne işe yarar? İpek özellikleri, çeşitleri nelerdir? İpek hakkında bilgi.

İpek

İpek; bazı böceklerin koza ya da ağ örmek üzere salgıladığı hayvansal elyaftır. Ticari kullanımı olan ipeğin hemen hemen tümü, ipekböceği denen Bombyx cinsi kelebeklerin kozalarından elde edilir.

İpekböcekçiliği, evcil ya da dut ipekböceğinin (Bombyx mori) yumurta evresinden koza evresine değin bakımını ve yumurtadan çıkan tırtılların beslenmesi için gerekli dut ağaçlarının yetiştirilmesini içerir. İpekböceği tırtılı uzun ve kesintisiz ipek lifiyle kendisini çevreleyen kozasını örer. Tırtıl, salgısını iki büyük salgı bezinde üretir; daha sonra bu salgı hayvanın başındaki iplik memesinden dışarı çıkar ve havanın etkisiyle bir çift lif halinde sertleşir. Bu liflerin ana maddesi bir protein türü olan fibroindir. Ayrı iki salgı bezinin salgıladığı serisin (ipek zamkı) ise bu iki lifi birbirine yapıştırır. İpekböceği başkalaşma (metamorfoz) geçirip kanatlı erişkine dönüştükten sonra kozayı delerek dışarı çıkar. Koza liflerinin zarara uğramaması için böceğin koza içinde öldürülmesi gerekir. Boğma denen bu işlem genellikle kozalara buhar ya da sıcak hava verilerek yapılır. İpek eldesinde kullanılan en önemli evcilleştirilmemiş tür tasar kelebeğidir. Bu türün tırtılları ipekle ördükleri kozalarında küçük bir delik bırakır. Tırtılın yalnız serisinle kapattığı bu açıklıktan çıkan erişkin, ipek liflerine zarar vermez.

Yararlanılabilen uzunluğu her kozada 600 ile 900 m arasında değişen ipek, kesiksiz bir filamenttir. Koza içindeki sarımı yapıştıran serisin yumuşatıldıktan sonra serbest hale gelen filamentin ucu bir yere tutturularak açılır ya da başka kozalardaki liflerle birlikte aynı anda çekilerek, bazen hafif bükülerek, çıkrıklarda sarılır ve tek katlı bir iplik oluşturulur.

İpek iplikler çok ince olduğundan kullanışlı değildir ve birkaçı bir arada bükülerek, büküm sayısına ve bükme yönüne göre değişen daha kalın ve daha dayanıklı çeşitli iplikler yapılır. Serisin içeren ipek ham ipek olarak bilinir ve işlem sırasında koruyucu görev yapan bu zamk çoğunlukla iplik yapımına ya da dokuma aşamasına kadar ipeğin üzerinde bırakılır. Daha sonra ipeğin sabunlu suda kaynatılmasıyla bu zamk giderildiğinde ipek yumuşar ve parlak bir görünüm alır, ağırlığı da yüzde otuz oranında azalır. İbrişim denen yarıyapay ipek ipliği, örselenmiş kozalarda kırıntı halinde bulunan ya da işlem sırasında kırılan kısa filamentlerin kimyasal bir işlemden geçtikten sonra birlikte bükülmesiyle hazırlanır. İpek ipliklerin kalınlık ölçüsü denyedir (9.000 m uzunluğundaki ipliğin gram olarak ağırlığı). İbrişim ise belli ağırlıktaki çile sayısıyla anılır. Bazen metal tuzları gibi bitirme (son işlem) maddeleriyle işlenerek ipeğin ağırlığı ve yoğunluğu artırılır. Ama bu işlem sonucunda ipek iplik kolayca kopabilir bir özellik kazanabilir.

İpek zamkının giderilmesi işlemi sonucunda ipek parlak, yarısaydam bir görünüm alır ve oluşan pürüzsüz yüzey kolayca kir tutmaz. Denyesine dört grama kadar ağırlık uygulandığında ipek dayanıklıdır ve kırılmaya karşı dirençlidir. Islatıldığında ise dayanıklılığı yüzde 15-25 arasında azalır. Bir ipek filamenti başlangıçtaki uzunluğunun yüzde 20’si kadar kopmadan gerilebilir ama yaklaşık yüzde 2’si kadar gerildiğinde bile hemen eski haline dönmez. İpeğin yoğunluğu pamuk, yün ve reyon (suni ipek) elyafına göre daha düşüktür, iyi bir nem tutucudur (ağırlığının üçte biri kadar nem tutmasına karşın ıslanmaz) ve boyama gücü çok üstündür. Isıya karşı dayanıklılığı yüne göre daha fazladır ve yaklaşık 170°C’de ayrışır. Uygun koşullarda saklanmadığında dayanıklılığının azalması uzun zaman alır, güneş altında çok uzun bırakıldığında ayrışma eğilimi gösterirse de küften ender olarak etkilenir. Derişik olmayan bazik çözeltilerden ve yaygın biçimde kullanılan kuru temizleme çözücülerinden zarar görmez. Sürtünmeyle, özellikle düşük nemde durgun elektrik yüklenir. İpeğin havlandırılması sırasında duyulan hışırtı sesi doğal elyafın bir özelliği değil, ipeğin işlenmesi sırasında kazandığı bir özelliktir.

İpekten dikiş ve nakış ipliği, giyim ve ev eşyası için çok çeşitli örme ve dokuma kumaşların yapımında yararlanılır. II. Dünya Savaşı’ndan sonra çorap yapımındaki yerini önemli ölçüde naylona bırakmışsa da yapay elyafa karşı değerini hâlâ korumaktadır. Japonya, Güney Kore ve Çin günümüzde önde gelen ham ipek üreticisi ülkelerdir.

Yorum Yazmak İster misiniz?

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.