Göktürk Yazıtları İle İlgili Bilgi

0

Göktürk yazıtları, Orhun Abideleri nedir, özellikleri nelerdir? Kül Tigin, Tonyukuk, Bilge Kağan Yazıtları hakkında bilgi.

GÖKTÜRK YAZITLARI (ORHUN ABİDELERİ)

Göktürk Yazıtları’nı, tarihte Türk adını bir devlet adında kullanan ilk Türk topluluğu olan Köktürkler (Göktürkler) dikmiştir. Türk diliyle oluşturulan ilk metinler olan Göktürk Yazıtları’nın Orhun Abideleri olarak da anılmasının nedeni, bu taşların Moğolistan’daki Koço Çaydam Gölü civarındaki Orhun (Orhon, Orkun) Irmağı’nın eski yatağının yakınlarında bulunmasıdır. Aslında bu bölge civarında pek çok dikili taş vardır fakat bunlar içinde üçü; dil, edebiyat ve kültür bakımından büyük bir öneme sahiptir. Bunlar şunlardır: Bilge Kağan Yazıtı, Kül Tigin Yazıtı, Tonyukuk Yazıtı. Bunlardan Bilge Kağan Yazıtı ile Kül Tigin Yazıtı arasındaki mesafe 1 km kadardır. Tonyukuk Yazıtı ise yaklaşık bu yazıtların 360 km doğusunda, Tola Irmağı’nın yukarı yatağındaki Bayn Tsokto bölgesindedir.

Orhun Abideleri’nin metnini çözerek yayımlayan ilk kişi Danimarkalı dilci Vilhelm Thomsen’dir.

Kül Tigin Yazıtı: Köktürk hükümdarı Bilge Kağan’ın 731’de ölen kardeşi Kül Tigin adına 732’de dikilen bu taşın yazıcısı, Yolluğ Tigin’dir. Büyük bölümü Bilge Kağan’ın ağzından yazılan bu metinlerde Göktürk tarihine ait olaylar nakledilerek birlik, bütünlük mesajı verilir. Kül Tigin Yazıtı’nın batı yüzünde Çince lirik bir metin de vardır.

Tonyukuk Yazıtı: Bu yazıtı, İlteriş Kağan’ın isyanına katılan ve o günden Bilge Kağan devrinin sonuna kadar devlet yönetiminde başyardımcı olarak görev alan Tonyukuk’un kendisi diktirmiştir. 716(?)da dikildiği sanılan bu yazıtta, Köktürklerin Çin esaretinden nasıl kurtuldukları, Tonyukuk’un neler yaptığı, Tonyukuk’un ağzından anlatılmaktadır.

Bilge Kağan Yazıtı: Bilge Kağan’ın ölmesi üzerine 735’te dikilen bu taştaki metinlerin yazıcısı da Yolluğ Tigin’dir.

Yazıtta Bilge Kağan’ın ağzından devletin nasıl büyüdüğü ve Kül Tigin’in ölümünden sonraki olaylar anlatılmaktadır. Bu yazıtın da batı yüzünde Çince bir metin vardır.

Göktürk Yazıtları’nda kullanılan eski Türk runik yazısı 38 harften oluşur. Bu harflerden dördü, ünlüleri karşılar. Her ünlü harf, Türkçenin 8 temel ünlüsünden ikisini yazmakta kullanılır. Göktürk yazısında a/e için bir harf, ı/i için bir harf, o/u için bir harf ve ö/ü için de bir harf vardır.

Göktürk Yazıtları, bir çeşit yazılı nutuk sayılabilir. Genel olarak Türk hükümdarlarının neler yaptıklarını anlatan ve Türk milletine çeşitli uyarılarda bulundukları metinler olan Göktürk Yazıtları’nda kısa cümlelerin kullanıldığını görüyoruz. Ünsüz tekrarlarıyla sağlanan aliterasyonlar ve çeşitli yerlerde kullanılan benzetmeler, metne edebî bir hava katmıştır. Yazıtlarda kullanılan dil -özel adları dışta tutarsak- yabancı sözcüklerin kullanılmadığı öz Türkçedir.





Yorum Yazmak İster misiniz?